Một trong những chức năng của ngoại giao là tạo môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển đất nước. Lịch sử 70 năm ngoại giao Việt Nam luôn gắn liền với đấu tranh bảo vệ chủ quyền và các quyền lợi chính đáng của đất nước, giải quyết các tranh chấp lãnh thổ.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên đã khái quát công tác này:

“Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

Những hiệp ước định hình đất nước

Xuất hiện đầu tiên trên trường quốc tế tại Hội nghị Fontainebleau 1946, ngoại giao Việt Nam đã có nhiều đóng góp trong việc giữ nền độc lập, chủ quyền cho đất nước. Hội nghị Geneva 1954 đã mang lại tự do cho nửa phần phía Bắc. Hội nghị Paris 1973 góp phần đưa Mỹ rời khỏi Việt Nam, tạo điều kiện cho Chiến thắng mùa xuân 1975, đất nước về một mối.

Từ năm 1975, ngoại giao đã góp phần định hình đất nước qua hàng loạt hiệp ước thỏa thuận biên giới lãnh thổ và biển. Hiệp ước biên giới đất liền Việt-Trung ngày 31/12/2008 lần đầu tiên xác lập hoàn chỉnh biên giới hai nước suốt chiều dài lịch sử 4000 năm với 1.970 mốc giới cho 1.780 vị trí mốc giới trên chiều dài 1.449,566 km. Hiệp ước hoạch định biên giới quốc gia Việt Nam – Lào ngày 18/7/1977 và dự án tôn tạo đường biên giới 2008-2014 đã hoàn thiện đường biên giới đất liền dài nhất 2.340 km với 793 vị trí (828 cột mốc) hiện đại. Hiệp ước hoạch định biên giới Việt Nam - Campuchia 1985 và Hiệp ước bổ sung 2005 đã đặt nền móng cho việc hoàn chỉnh toàn bộ biên giới đất liền của Việt Nam với các nước láng giềng trong thời gian tới.

Trên biển, Việt Nam đã ký Hiệp ước vùng nước lịch sử Việt - Campuchia năm 1982, Thoả thuận thăm dò khai thác chung dầu khí trong vùng biển chồng lấn với Malaysia năm 1992, Hiệp định phân định biển Việt Nam - Thái Lan ngày 9/8/1997, Hiệp định phân định Vịnh Bắc Bộ và Hiệp định nghề cá với Trung Quốc ngày 25/12/2000, Hiệp định phân định thềm lục địa với Indonesia ngày 11/6/2003 và đang tích cực đấu tranh bảo vệ chủ quyền hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, các quyền và lợi ích chính đáng của Việt Nam trên biển và vùng trời.

Việt Nam là nước tích cực, chủ động, có tốc độ giải quyết hiệu quả nhất các tranh chấp lãnh thổ trong khu vực. Giai đoạn 1991-2009 là giai đoạn vàng của Ngoại giao biên giới, tận dụng thời cơ, chủ động, quyết đoán, giải quyết hầu hết các tranh chấp lãnh thổ đất liền tồn tại hàng trăm, ngàn năm. Ngoại giao biên giới đã thực hiện xuất sắc các chỉ đạo của Đảng và Chính phủ trong việc đi trước một bước, giải quyết các bất đồng, tạo điều kiện cho hội nhập và phát triển. Từ 2009 đến nay, trọng tâm ngoại giao biên giới là biển, trời, vũ trụ, cho tới cả diễn đàn của các cơ quan tài phán quốc tế nhằm đưa Việt Nam lên vị thế xứng với tiềm năng của đất nước.

Không chỉ là đàm phán, ký kết

Ngoại giao giữ nước của cha ông lấy nhu thắng cương, thi hành chính sách ngoại giao phù hợp từng thời điểm kết hợp với việc giữ đất, yên dân, ngăn chặn đẩy lùi mọi sự xâm lấn. Truyền thống này đã được ngoại giao biên giới Việt Nam phát huy với những sáng tạo phù hợp với thời đại, luật quốc tế. Thời cha ông, tranh chấp chỉ giới hạn giữa hai nước, biên giới là vùng, chưa là đường, quản lý theo tập quán và ước lệ không qua hệ thống mốc giới, khoa học kỹ thuật chưa phát triển.

Ngày nay, tranh chấp ở Trường Sa là năm nước sáu bên, chưa kể đến quyền lợi biển của các quốc gia khác. Mốc giới Việt-Trung, Việt-Lào, Việt-Cam được xác định bằng công nghệ định vị toàn cầu (GPS) tiên tiến. Giao lưu biên giới nhộn nhịp nhưng lại kèm theo các tệ nạn. Khu vực biên giới thường bị các lực lượng đối lập lợi dụng, công kích, gây bất ổn chính trị và xã hội như vụ bản đồ phục vụ phân giới cắm mốc ở Campuchia 2015. Biên giới đan xen giữa các yêu sách được gọi là lịch sử như đường lưỡi bò với các quy định tân tiến của Công ước Luật biển.

Ngoại giao biên giới ngày nay là sự kết hợp đa ngành, đa chức năng, đa địa phương; kết hợp với quân sự, chính trị, văn hóa, kinh tế với đấu tranh dư luận, tranh thủ sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế; kết hợp giữa lịch sử, luật pháp và khoa học kỹ thuật. Ngoại giao biên giới không chỉ gói lại trong các cuộc đàm phán, ký kết mà còn là công tác thực địa trèo đèo lội suối, xác định vị trí, xây dựng mốc giới, là công tác quản lý đường biên, mốc giới để giữ cho đường biên giới luôn trường tồn, thực hiện hai chức năng chủ quyền và hợp tác phát triển hòa bình qua biên giới.

Cán bộ trên mặt trận ngoại giao biên giới ngày nay vừa phải có lòng yêu nước, bản lĩnh chính trị trung thành, vừa phải có kiến thức tổng hợp về quân sự, luật pháp, biên giới, thủy văn, xây dựng, vừa là người đàm phán kiên định, mềm dẻo có nguyên tắc, vừa là tuyên truyền viên, động viên sức mạnh của người dân, của cộng đồng quốc tế, giải thích và bảo vệ các chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước, vừa là người tổ chức, thực hiện, quản lý đường biên mốc giới. Các yêu cầu mới đòi hỏi cán bộ ngoại giao biên giới phải có tư tưởng vững vàng, hiểu biết sâu rộng, sức khỏe dẻo dai.

Bài học cho tương lai

Dù ở thời nào, lợi ích quốc gia, dân tộc đều là mục tiêu và nguyên tắc cao nhất trong đối ngoại. Thực tiễn 70 năm ngoại giao đầy cam go, trắc trở về biên giới lãnh thổ đã giúp Việt Nam nhận thức, tổng kết rút ra những bài học vô cùng quý báu, để tiếp tục giải quyết các tranh chấp trong tương lai:

Thứ nhất, giữ vững độc lập, tự chủ trong đối ngoại, nắm bắt thời cơ trong đàm phán, dám chịu trách nhiệm. Quyết sách định trước thời gian giải quyết phân chia Vịnh Bắc Bộ năm 2000 và hoàn thành phân giới cắm mốc biên giới đất liền Việt-Trung năm 2008 đã thể hiện tầm nhìn sâu rộng, đánh giá đúng thế và lực. Tháng 3/2009, tàu khu trục Mỹ Impeccable bị tàu Trung Quốc ngăn cản, mở đầu giai đoạn cạnh tranh chiến lược giữa hai cường quốc trên Biển Đông, làm cuộc đấu tranh bảo vệ chủ quyền thêm phức tạp. Hoàn thành biên giới đất liền tạo điều kiện cho đất nước tập trung vào mặt trận trên biển, tránh thế bị kẹp. Việc ký Hiệp ước bổ sung 2005 và mục tiêu cố gắng hoàn thành phân giới cắm mốc với Campuchia năm 2014 dù chưa trọn vẹn nhưng đã góp phần giải quyết cơ bản đường biên giới hai nước trước những biến chuyển chính trị gần đây.

Thứ hai, tận dụng tối đa quan hệ chính trị và chiến lược, duy trì thường xuyên các cuộc gặp lãnh đạo cấp cao, đề ra những phương hướng mang tính chỉ đạo cho quá trình đàm phán biên giới, tạo cơ sở pháp lý cho việc giải quyết tranh chấp và hợp tác.

Thứ ba, kiên trì phương châm công bằng, hợp lý, tôn trọng lịch sử, coi trọng hiện thực trên cơ sở những căn cứ pháp lý đã được hai bên thoả thuận và luật pháp quốc tế, đi từ dễ đến khó. Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Hiểu đúng, xử lý tốt để không làm phức tạp thêm tình hình. Biên giới là thiêng liêng với mỗi dân tộc. Vấn đề biên giới cũng dễ bị các lực lượng xấu kích động chủ nghĩa dân tộc, tuyên truyền sai sự thật.

Sự kiện giàn khoan Hải Dương 981 đã cho chúng ta những kinh nghiệm quý trong chủ động, khôn khéo vạch sách lược đấu tranh tổng thể, nhiều hình thức, buộc đối phương phải xuống thang mà không làm tổn hại đến hòa bình cũng như chủ quyền của đất nước. Đối ngoại Việt Nam đã có nhiều hình thức phong phú, kết hợp ngoại giao Nhà nước, ngoại giao nhân dân, đoàn thể, đối thoại quốc phòng, phối hợp trong và ngoài nước, vận động, tranh thủ sự ủng hộ sâu rộng của quốc tế. Việt Nam đã xử lý khéo léo vừa bảo vệ được độc lập chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ vừa giữ được quan hệ, ổn định, hòa bình cho phát triển. Trong khó khăn, Việt Nam đã phát triển các quan hệ đối tác chiến lược với nhiều nước.

Thứ tư, phối hợp và phát huy sức mạnh tổng hợp giữa các ngành, địa phương liên quan, tạo sự đồng thuận, nhất quán từ địa phương đến trung ương trong giải quyết hiệu quả các tranh chấp biên giới, tránh gây ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống của đồng bào địa phương, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, an ninh quốc phòng cũng như tăng cường hợp tác toàn diện giữa địa phương hai bên biên giới, giữa những lực lượng hoạt động trên biển giáp ranh.

Thứ năm, nâng cao nhận thức chung trong cộng đồng về chủ trương giải quyết vấn đề biên giới, bảo vệ chủ quyền biển đảo trên cơ sở luật pháp quốc tế và tình hình mới; Áp dụng tối đa thành tựu khoa học trong công tác biên giới; Làm tốt công tác bảo mật; Đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng các yêu cầu Ngoại giao biên giới, đủ năng lực giải quyết các vấn đề biên giới từ thực địa, đàm phán cho đến tham gia vào các vụ kiện quốc tế, các cơ quan tài phán quốc tế.

Nguyễn Hồng Thao 

Theo tgvn.com.vn

-