Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ nhìn từ Bản Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam: Tư duy vượt thời đại vì lợi ích của nhân dân hai nước (Ngày đăng :18/12/2015 3:17:41 CH)
Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhóm biệt kích Con Nai (Mỹ) năm 1945 tại Chiến khu. Ảnh. TL

Trong lịch sử, Việt Nam và Mỹ đã có những cơ hội tốt đẹp để thiết lập quan hệ ngoại giao. Dòng chảy lịch sử quan hệ Việt - Mỹ sẽ là những trang hòa bình nồng ấm, nhân dân Việt Nam không phải chịu cuộc chiến tranh xâm lược tàn bạo nhất trong lịch sử, còn Hoa Kỳ không bị mất đi cơ hội sớm giành ảnh hưởng lớn tại Đông Nam Á và không bị sa lầy vào một cuộc chiến tranh hao người tốn của… nếu Chính phủ Hoa Kỳ lắng nghe và thấu hiểu lời kêu gọi đầy thiện chí, có lý có tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh cách đây 70 năm.

Thông điệp khẩn thiết và chân thành của Việt Nam gửi tới Hoa Kỳ

       Mở đầu Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh trích dẫn từ Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 nổi tiếng của Hoa Kỳ: “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc. Lời bất hủ ấy ở trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ. Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng; dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do”. Người còn trích Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp năm 1791: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”.

       Trong không khí tưng bừng kỷ niệm lần thứ 70 Quốc khánh của nước ta và 20 năm bình thường hóa quan hệ Việt - Mỹ, với sự phát triển rất đáng mừng của quan hệ đối ngoại giữa hai nước đã gợi mở cho chúng ta một góc nhìn rộng hơn về những nỗ lực không mệt mỏi của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc đặt nền móng cho một sự hợp tác toàn diện giữa Việt Nam và Hoa Kỳ từ cách đây 70 năm, nhằm tránh cho nhân dân hai nước khỏi cuộc chiến tranh hao người tốn của. Và như thế càng cho chúng ta thấy rõ hơn một Chủ tịch Hồ Chí Minh với tư duy vượt thời đại, nhân ái và nhân văn, tinh tế và sắc bén… đã đánh giá đúng sự cần thiết phải xây dựng mối quan hệ hòa bình, hữu nghị giữa hai nước ở hai bờ đại dương ngay từ buổi đầu thành lập nước.

       Như vậy là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trích dẫn từ hai văn kiện lịch sử quan trọng nhất của hai quốc gia để lại nhiều đau đớn nhất cho nhân dân Việt Nam, Pháp - kẻ thù trước mắt và Mỹ - thay chân Pháp sau này. Không phải ngẫu nhiên Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng viện dẫn những tinh hoa trong hai cuộc cách mạng tiêu biểu của nước Pháp và nước Mỹ để mở đầu cho Tuyên ngôn lập quốc của nước mình. Có thể khẳng định chắc chắn rằng, cho đến tận hôm nay, những câu chữ được Chủ tịch Hồ Chí Minh trích dẫn vẫn là những câu hay nhất, thích hợp nhất, giá trị nhất không chỉ đối với riêng Việt Nam, mà đối với tất cả các dân tộc bị áp bức. Và không chỉ có vậy, đây còn là thông điệp ngoại giao vô cùng sáng suốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vừa thể hiện nét độc đáo, sáng tạo, đầy tính nhân văn cao cả và quan điểm ngoại giao rất tinh tế, sắc bén của chủ nhân một quốc gia độc lập vừa thể hiện tính chủ động tiến công cách mạng của một nhà lãnh đạo có tầm nhìn chiến lược sâu rộng nhằm thuyết phục chính phủ Pháp và Mỹ phải công nhận nền độc lập của Việt Nam dựa trên thực tế lịch sử với những đặc điểm rất quan trọng. Một là Mặt trận Việt Minh đã cùng với Mỹ và Pháp trong khối Đồng minh chống lại kẻ thù chung là quân phiệt Nhật Bản và đã giành được độc lập tự do cho dân tộc. Hai là, quan hệ gắn bó giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong liên minh chống chủ nghĩa phát xít trong Chiến tranh thế giới lần thứ II. Ba là, quyết tâm không gì lay chuyển được của nhân dân Việt Nam giữ vững nền độc lập vừa giành được.

Cựu Tổng thống Bill Clinton phát biểu tại lễ kỷ niệm 20 năm bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Ảnh: Minh Hoàng

       Với chủ trương thiết lập quan hệ ngoại giao với Mỹ, ngay sau khi tuyên bố độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi đi hai bức điện, một cho Thống chế Tưởng Giới Thạch và một cho Ngoại trưởng Hoa Kỳ James Byrnes, yêu cầu Trung Quốc và Hoa Kỳ công nhận chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong hai năm 1945-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi tám bức thư và điện cho Tổng thống Mỹ Harry Truman, ba thư và điện gửi Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ James Byrnes. Các thư và điện với lời lẽ rất chân tình bày tỏ sự đồng cảm đối với những quan điểm của Hoa Kỳ về vấn đề con người, về một số chính sách đối ngoại. Trong thư gửi Tổng thống Truman tháng 2 - 1946, Hồ Chủ tịch nhấn mạnh: “Mục tiêu chúng tôi là độc lập hoàn toàn và hợp tác toàn diện với Hoa Kỳ. Chúng tôi sẽ làm hết sức mình để cho nền độc lập và sự hợp tác trở nên có lợi cho toàn thế giới…”. Trong thư gửi Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ James Brynes ngày 01-11-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị gửi 50 thanh niên Việt Nam sang Mỹ để “xúc tiến tiếp tục nghiên cứu về kỹ thuật, nông nghiệp cũng như các lĩnh vực chuyên môn khác”. Như vậy, ngay từ năm 1945, Việt Nam và Hoa Kỳ đã từng có cơ hội để hợp tác toàn diện, song cơ hội đó đã bị bỏ lỡ. Tất cả thư và điện của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã không được quan tâm bởi sự quan liêu hay vì mục đích chính trị nào đó khiến cho những cơ hội tốt đẹp bị mất đi, uốn dòng chảy lịch sử sang một hướng khác khiến cho nước Mỹ không chỉ mất đi cơ hội sớm giành ảnh hưởng lớn tại Đông Nam Á mà còn phải còng lưng hứng chịu cuộc chiến tranh kéo dài, tốn kém, chết chóc nhiều nhất trong hơn 200 năm lịch sử của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. Chính phủ Mỹ dưới nhiều đời tổng thống không những không công nhận nền độc lập của Việt Nam mà còn phát động cuộc chiến tranh hao người tốn của, không có lợi cho nhân dân Mỹ cũng như nhân dân Việt Nam, hoàn toàn đi ngược lại khát vọng hòa bình, hòa hiếu và hợp tác của dân tộc Việt Nam mà chủ tịch Hồ Chí Mình là đại diện tiêu biểu nhất, trong quan hệ với Hoa Kỳ. Và phải 70 năm sau, người dân Mỹ mới được đọc toàn văn một bức thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Tổng thống Truman do Chủ tịch nước Trương Tấn Sang trao tận tay Tổng thống Obama. Không ít người Mỹ và Việt kiều tại Mỹ hôm nay đặt câu hỏi: “…Nếu lúc đó Hoa Kỳ công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thì chắc chắn người Pháp không thể trở lại Việt Nam: không xảy ra cuộc chiến tranh kéo dài 30 năm và Việt Nam đã trở thành đối tác chiến lược của Hoa Kỳ từ lâu rồi”. Đọc lá thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Tổng thống Trumanm, Tổng thống Obama nói: “Tất cả chúng ta đều nhận ra lịch sử vô cùng phức tạp giữa Mỹ và Việt Nam nhưng từng bước một, chúng ta đã có thể thiết lập một mức độ tôn trọng và tin tưởng nhau. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói chuyện với mối quan tâm hợp tác với Hoa Kỳ. Và hôm nay, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang chỉ ra rằng, ngay cả sau khi bức thư được gửi 67 năm, chúng ta đang hợp tác tốt và cùng nhau phát triển”.

       Như vậy, Việt Nam và Hoa Kỳ đã phải vượt qua chặng đường hơn nửa thế kỷ để thực hiện chủ trương thiết lập quan hệ hòa bình, hữu nghị và hợp tác đầy đủ giữa hai nước mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khởi xướng trong những ngày đầu thành lập nước Việt Nam mới. Trong bài viết của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đăng trên báo Mỹ “Washington Post” ngày 27-7-2013 có đoạn: “Hôm nay, khi tôi tới thăm đất nước và nhân dân Hoa Kỳ, chúng ta cùng chia sẻ niềm vui vì ý nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh gần 70 năm trước về mối quan hệ “hợp tác đầy đủ” giữa hai dân tộc đã thành hiện thực”.

       “Kỷ nguyên mới” vì quyền lợi của nhân dân hai nước

       Trong điều kiện hiện nay, quan hệ Việt-Mỹ dựa trên ba trụ cột để hướng tới tương lai. Một là, Tuyên bố bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa Mỹ và Việt Nam được Tổng thống Bill Clinton và Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký ngày 12-7-1995, chính thức gác lại quá khứ vô cùng phức tạp, đầy thăng trầm và mất mát rất lớn đối với cả hai phía, để hướng tới tương lai. Hai là, ngày 25-7-2013 Chủ tịch nước Trương Tấn Sang và Tổng thống Mỹ Barack Obama ký Tuyên bố chung về quan hệ đối tác toàn diện giữa hai nước nhân kết thúc chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ, mở ra một giai đoạn mới rất quan trọng trong quan hệ giữa hai nước, đặt nền móng để hai bên vươn tới tầm hợp tác cao hơn. Ba là, chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng, trong đó Mỹ chính thức tuyên bố công nhậnt hể chế chính trịc ủa Việt Nam do Đảng Cống ản lãnh đạo theo 16 chữ mang tính khái quát cao về quan hệ Việt - Mỹ: “Gác lại quá khứ, vượt qua khác biệt, phát huy tương đồng, hướng tới tương lai”.

       Trong chuyến thăm Hoa Kỳ tháng 7-2015, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định quá khứ không bao giờ thay đổi, nhưng vì sự phát triển chung, lãnh đạo hai nước thống nhất gác lại quá khứ, gác lại chứ không phải là khép lại, quá khứ không bao giờ thay đổi, không thể quên, nhưng vì lợi ích của hai nước, hai dân tộc vì hòa bình ổn định hai bên cùng thống nhất gác lại. Còn Tổng thống Obama, trong cuộc tiếp Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Nhà Trắng, đã bày tỏ mong muốn tìm hiểu kỹ lưỡng, sâu sắc hơn về Việt Nam để Hoa Kỳ không bao giờ lặp lại những sai lầm như trong cuộc chiến ở Việt Nam trước đây. Có lẽ ông đã đọc kỹ bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi Tổng thống Truman, mà cụm từ “hợp tác toàn diện” được Người đưa ra và nhắc lại đến bảy lần.

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan vui mừng gặp lại ông Pete Peterson - Đại sứ Hoa Kỳ đầu tiên tại Việt Nam nhân kỷ niệm 20 năm hai nước bình thường hóa quan hệ. Ảnh: Hải Minh

       Quan hệ đối tác toàn diện sẽ là cơ sở để Việt Nam và Hoa Kỳ xây dựng cơ chế hợp tác trong nhiều lĩnh vực, bao gồm ngoại giao, chính trị, kinh tế, thương mại, khoa học, công nghệ, giáo dục - đào tạo, môi trường và sức khỏe, quốc phòng và an ninh, giải quyết hậu quả chiến tranh, bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền… Đây là những nội dung hợp tác rất quan trọng của quan hệ Việt - Mỹ nhằm hướng tới quan hệ đối tác ở tầm cao hơn nữa vì lợi ích của nhân dân hai nước.

       Trên cơ sở quan hệ đối tác toàn diện, chuyến thăm Hoa Kỳ của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đưa quan hệ giữa hai nước hướng tới tầm cao hơn, hiệu quả, thiết thực và tin cậy chiến lược. Với Mỹ, Việt Nam là một trong những quốc gia có vai trò quan trọng trong việc thực hiện thành công chiến lược ‘xoay trục” tới Đông Nam Á nhằm thực hiện mục đích tái cân bằng các lợi ích kinh tế, chính trị và an ninh. Do đó, Việt Nam là một trong những đối tác quan trọng của Mỹ ở Đông Nam Á nói riêng và châu Á - Thái Bình Dương nói chung. Với Việt Nam, Mỹ là nước lớn có cùng chung nhiều lợi ích và là một cường quốc có trách nhiệm trong việc duy trì môi trường hòa bình, hợp tác cùng phát triển ở châu Á - Thái Bình Dương và Đông Nam Á, đặc biệt ở Biển Đông. Nhân quyền, vấn đề lâu nay giữa hai nước còn có nhiều khác biệt về quan điểm, nhưng không còn là rào cản kể từ sau chuyến thăm Hoa Kỳ của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang, hơn thế từ đây nhân quyền có thể trở thành cơ hội hợp tác cho cả hai nhà nước.

       Trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới có nhiều biến động, vai trò và trách nhiệm của các cường quốc đối với việc xử lý các điểm nóng ở khu vực như Biển Đông, Biển Hoa Đông và nhiều vấn đề mang tính toàn cầu đang ngày càng trở nên bức thiết. Việt Nam hoan nghênh Hoa Kỳ tăng cường quan hệ hợp tác với châu Á - Thái Bình Dương vì hòa bình, ổn định và phát triển trong khu vực. Về phía Mỹ, Quốc hội và Chính phủ Mỹ đều khẳng định quan hệ đối tác toàn diệnv ới Việt Nam mở ra một giai đoạn phát triển mới trong quan hệ giữa hai nước, trong đó Hoa Kỳ coi trọng vai trò của Việt Nam trong các vấn đề khu vực và quyết tâm đưa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ phát triển lên tầm mức cao hơn. Báo chí Mỹ nhận định, quan hệ đối tác toàn diện Việt Nam - Mỹ có thể mở đầu “một kỳ nguyên mới” trong quan hệ giữa hai nước vì lợi ích thiết thực và lâu dài của nhân dân hai nước.

Theo Tạp chí Nhân quyền số 9/2015

-